ورود
۰۳۱-۳۲۶۸۵۶۴۰

 

مروری بر پیشینه صنایع دستی بافتنی در ایران و جهان :

صنایع دستی بافتنی،  هنر – صنعتی است با تاریخچه ای وسیع.

هنرمندان در این حوزه هنری علاوه بر تکیه و توجه به موارد استفاده کاربردی از این هنر، این صنعت را به عنوان عرصه ای برای تبلور ذوق و هنر و خلاقیت نیز تلقی می کنند.

ابزاری که برای دستبافی از گذشته های دور مورد استفاده قرار می گرفته (دوک) نام داشت.

این ابزار در نقاط مختلف جهان و در زمان های مختلف به اشکال مختلفی در آمده.

پارچه هایی که با این وسیله ابتدایی بافته می شدند بسیار شگفت انگیز بودند به حدی که برخی، از نظر ظرافت بسیار برتر از پارچه های ماشینی امروزی بودند.

ابزار و وسایلی که متعلق به حدود ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد است و در غار کمربند (نزدیکی بهشهر) به دست آمده، گواه خوبی است بر این که مردم آن زمان از فن ریسندگی و تبدیل پشم به نخ اطلاع داشته اند.

گام نخست جهت اصلاح ریسندگی، اختراع چرخ ریسندگی بود که بر اساس شواهد موجود در هند اختراع شد و سپس در اوایل قرن ۱۶ در اروپا نیز رواج یافت.

به تدریج این ابزارهای دستی جای خود را به ابزارهای مکانیکی دادند.

در اواخر قرن نوزدهم، نیز فرآیند اتوماتیک شدن ماشین های بافندگی آغاز شد.

 

 

هنرمندان قلم کاری از چه ابزار و وسایلی استفاده می کنند؟

  • میز چوبی : به طول و عرض ۷۵*۱۲۵ سانتیمتر با پایه هایی به طول ۲۵ سانتیمتر که قطر سطح آن در حدود ۷ سانتیمتر می باشد.
  • چادر شب : عبارت است از هشتاد متر متقال، چادر شب را تا می کنند و روی میز پهن می کنند.

علت بکار بردن چادر شب این است که رویه میز یک نوع خاصیت ارتجاعی داشته باشد تا هم دندانه های قالب ها خرد نشود و هم پارچه پهن شده جهت رنگ آمیزی کاملا رنگ به خود بگیرد، در هر ۲۰ روز چادر شب را به علت سفت شدن عوض می کنند.

  • قدح یا کشتی : ظرف بزرگی است از جنس سفال، قدح را همیشه لبریز می کنند از کتیرائی که در حدود ۳ روز خیس شده و به حالت فرنی درآمده است و علت مصرف کتیرا به حالت تقریبا خمیری صرفا ایجاد یک محیط الاستیک در زیر پارچه استامپ می باشد.

ایجاد این حالت بخاطر آنست که تمام قسمت های قالب بخوبی با رنگ آغشته گردد. چون مایع داخل قدح به مرور زمان حالت چسب مانند خود را از دست می دهد لهذا در فواصل زمانی معین مایع داخل قدح را عوض می کنند.

  • استامپ : به پارچه ای اطلاق می شود که در حدود یک متر مربع مساحت دارد و روی قدح را با آن به شکل دنبک می پوشانند و روی آن را با قلم مو به رنگ های مخصوصی آغشته می کنند و سپس قالب را با پارچه استامپ با رنگ های لازم آغشته می سازند.
  • مچ پیچ : متشکل از یک قطعه پارچه ۲۰*۱۵ و چند قطعه چرم که کارگر قلمکاری آن را بطرز مخصوصی به مچ خود می بندد تا ضربه ای که بر روی قالب می زند باعث رنجش مچ دست نشود.
  • طاقه : عبارت از پارچه ای است که قلمکار روی آن نقاشی می کند.
  • رنگ : رنگ های مخصوصی جهت رنگ آمیزی پارچه ها بکار می رود.
  • قلم : عبارت از نوعی قلم مو است که جهت آغشته ساختن پارچه استامپ روی قدح با رنگهای مخصوص بکار می رود.
  • قالب : قالب ها عبارت اند از قالب های چوبی که به طرز کنده کاری ساخته می شوند و در ذیل به طرز ساخت آن ها اشاره خواهد شد.

 

 

نحوه ساخت قالب در هنر قلمکاری

ساختن قالب در این نوع هنر که ترکیبی از چاپ سنتی و صنایع دستی بافتنی می باشد شامل مراحلی است به شرح ذیل:

  • جور کردن چوب قالب : برای تهیه قالب معمولا از چوب های سخت و بادوام جنگلی استفاده می شود. تنه درختان را به شکل استوانه هائی به قطر ۲۰ سانتی متر و ارتفاع هیجده سانتی متر می برند.

این چوبها را مدت زیادی در حدود ۱ یا ۲ سال در جای آفتابگیری قرار می دهند تا کاملا خشک شود و سپس قاعده ای از استوانه را که می خواهند جهت کنده کاری قالب مورد مصرف قرار دهند با رنده و سمباده صاف می کنند و روی آن ورقه های نازک به قطر ۵ میلی متر با پیه مذاب ایجاد می کنند تا سطح چوب نرم و مناسب کنده کاری شود زیرا تنها در این صورت است که قالب ساز به راحتی می تواند با قلم یا منقاش نقش های مورد نظر را روی چوب بکند.

  • پیه دادن : این مرحله به سه دلیل صورت میگیرد که عبارت اند از: ۱- باعث دوام چوب می شود ۲- چوب را برای تراش نرم می کند ۳- مانع نفوذ و ایجاد تغییرات و شکستگی در آن می شود.
  • لیسه یا پولیش کردن چوب
  • طرح ریزی : در این مرحله پوسته سائیده شده انار یا مازوج را با لعاب کتیرا مخلوط کرده، مایع حاصله را روی سطح صاف چوب می مالند سپس نقشه را که قبلا در روی کاغذ کشیده اند به عکس روی قالب بر می گردانند و با دست پشت کاغذ را مالش می دهند تا نقشه روی قالب ترسیم گردد این عمل برای آن صورت می گیرد که طرح آماده شده از روی کاغذ بر روی چوب منتقل گردد.
  • مرحله قلم گیری : سپس با قلم های مخصوص که منقاش نامیده می شود نقشه را روی قالب می کنند و کلیشه یا قالب آماده می گردد. این کلیشه ها و قالب ها بر حسب نقش خود اسامی مخصوصی دارند که در میان کارگران کارگاه های قلمکاری به آن نام معروف اند.

تعدادی از این کلیشه ها عبارت اند از: محرمات رج رج، درهم، بند متکا، بند رومی، زنجیره ترمه، زنجیره مرغ گلدان، گل هشت دانه یا هشت تا یک گل، گل تاج، کتیبه شاه عباسی، صحرای محشر، جنگ هفت لشگر و …

پیه دادن کامل قالب که برای استحکام و غیرقابل نفوذ کردن قالب صورت می گیرد. پس از آماده شدن وسائل لازم سه مرحله اصلی در کار قلمکاری مشاهده می شود که کاملا شبیه کار و مراحل عکاسی است این مراحل عبارت اند از : مرحله چاپ و ظهور و ثبوت.