ورود
۰۳۱-۳۲۶۸۵۶۴۰

هنر سفالگری، زاییده نیازهای بشری

سفالگری هنر – صنعتی است که از دیرباز برای پاسخگویی به نیازهای بشری پا به عرصه وجود گذارده است و دارای سابقه ای به قدمت پیدایش انسان ها بر روی کره خاکی می باشد.

 

 

 

 

منظور از سفال چیست و چه تفاوتی با سرامیک دارد؟

منظور از سفال، بدنه هایی است که با خاک های ثانویه که در اثر جابه جایی خلوص کمتری دارند و درجه پخت آنها نیز کمتر است، همانند خاک رس ساخته می شوند اما سرامیک به بدنه هایی گفته می شود که از خاک های اولیه، که به سبب ثابت بودن محل خاک از خلوص بیشتر و درجه پخت بالاتری برخوردارند، همانند کائولین و خاک سفید ساخته می شوند. گفتنی است که واژه های « سفال » و « سفالینه » که اهل فن و در موارد کلی دیگر، آن را به کار می برند، بر هر نوع بدنه اطلاق می شود.

 

خاک های اولیه :

خاک هایی است که در کنار سنگ های مادر رسوب نموده به وسیله آب یا باد جا به جا نشده، به طور نسبی خالص باقی مانده است.

خاک های ثانویه :

خاک هایی است که بر اثر عوامل طبیعی مانند باد و باران و جریان های موقت یا دائمی رودخانه ها از محل اولیه منتقل و در این جابه جایی با مواد آلی و اکسیدهای مختلف مخلوط شده است. این نوع خاک ها در مقایسه با خاک های اولیه خلوص کمتری دارند اما از چسبندگی بیشتری برخوردار است.

 

هم خانواده های هنر- صنعت سفالگری :

مواد تشکیل دهنده سفال گل رس یا خاک رس می باشد و سفالگری به هنر – صنعت، ساختن ظروف و اشیاء گلی پخته می گویند.

این ظروف و اشیاء اگر بی لعاب باشند سفال، اگر لعاب دار باشند، بر حسب گل و لعابی که در آن ها به کار رفته، بدل چینی یا چینی می نامند.

سفال را غالبا از گل نخر (گل آبرفتی) یا از خاک رس می سازند.

بدل چینی را از خاک رس معمولی می سازند و روی آن لعاب می دهند.

چینی را از خاک چینی می سازند و لعاب می دهند.

به بعضی ظروف سفالی لعابدار لفظ کاشی اطلاق می شود، ولی این اصطلاح اساسا متعلق به خشت های لعابدار است. (کاشی سازی)

 

 

معرفی هنر صنعت سفالگری :

هنری است سرشته از آب و خاک، انعکاس دهنده نیازهای بشریت و میراثی ماندگار از نیاکان ما.

این هنر همچون انسان از آب و خاک آفریده شده و مادام از  همراهان قدیمی انسان بوده به گونه ای که آن را فرزند نیازهای آدمی دانسته اند.

ظاهر برازنده و هماهنگ با طبیعت زندگی همچون امکان قابلیت نگهداری موادغذایی در آن به مدت طولانی، سبب شده که جنبه کاربردی سفالگری پررنگ تر باشد از طرفی انسان ذاتا زیبایی را دوست دارد و سعی در وارد کردن جنبه های زیبایی شناسی به متن زندگی خود می نماید ظروف سفالینه هم طی سیر تکاملی خود به طرح ها و نقش های گوناگونی آراسته شده اند که در برهه های متفاوت زمانی نشان دهنده باورها، اعتقادات، مذهب، تفکر و هنر مردمان آن می باشد.

ظروف سفالینه به سبب ماندگاری بالا، در تاریخ سفر کرده اند و اشیاء مکشوف از دوران  قبل روایت گر سبک زندگی و ویژگی های مردمان آن دوران می باشند.

این هنر کهن در سرزمین پر افتخار ما نیز سابقه ای طولانی دارد و لازم به ذکر این نکته است که ایرانیان همواره در ساخت  این ظروف و تحول و تنوع آن مبتکر بوده اند.

 

 

 

 

 

 

 

سفالینه چیست ؟

سفال سازی را می توان اینگونه تعریف کرد: ذوق و هنر از سرانگشتان هنرمند تراویده و به عناصر آب و خاک قوام بخشیده، از دل این عناصر، شیء به منصه ظهور رسیده که منعکس کننده عشق و ذوق هنرمند و صبر و بردباری وی برای آفریدن چنین اثری می باشد از پیچ و تاب انگشتان هنرمند که سر منشاء آن همان ذوق و ذهن می باشد بر روی اشیاء گوناگون، نقش هایی آفریده می شود.

این شیء که هم قرین آب و خاک و به هم آمیخته شده این دو عنصر می باشد زین پس سفالینه نام می گیرد.

 

روش های تولید سفال :

تولید سفال به سه شیوه صورت می گیرد : ۱- روش های دست ساز   ۲- روش های ساخت ظروف با چرخ سفالگری      ۳- روش ساخت دوغابی

در ادامه به صورت مشروح به هر کدام از روش های فوق پرداخته می شود:

  • روش های دست ساز :

این روش بیشتر حالت حجمی دارد و در آن مانند مجسمه سازی عمل می شود. روش های تولید دستی خود اقسامی دارد که عبارت اند از :

  • – فشاری :

  • در این روش ابتدا مقداری گل را به صورت گلوله ای درآورده، سپس با انگشت شست، سوراخی در وسط آن ایجاد می کنند. با گردش انگشت شست در سوراخ، دهانه ظرف را باز نموده، سپس با کمک سایر انگشتان شکل دلخواه را به وجود می آورند.

 

 

 

 

  • – مارپیچ یا فتیله ای :

  • پس از ورز دادن گل و پهن کردن آن به وسیله وردنه یا دست، آن را گلوله نموده، به صورت نواری در می آورند سپس نوارهای گل را به شکل دلخواه روی هم قرار داده، با لیسه صاف می کنند تا شکل مورد نظر به دست آید.

 

 

 

  • روش های ساخت ظروف با چرخ سفالگری :

  • ساخت ظروف با کمک چرخ سفالگری به وسیله دو نوع از چرخ انجام می شود.
    • – چرخ سفالگری کند :

    • ساده ترین شکل آن دو صفحه چوبی است که زیر صفحه بالایی حالت مقعر دارد، به طوری که صفحه زیرین ثابت است و صفحه رویی می چرخد و گل را شکل می دهد.
    • – چرخ سفالگری تند :

    • با استفاده از این چرخ، سفالگر به کمک پا، صفحه زیرین یا طبق چرخ را به گردش درآورده، با دو دست گل را در صفحه رویی شکل می دهد. این روش در سفالگری بیشترین تولید را به خود اختصاص داده است.

 

۳- روش ساخت دوغابی :

در شکل دادن فرآورده های سرامیکی از ابزاری به نام قالب استفاده می شود. نکته اساسی، تفاوت جنس قالب و خاصیت فیزیکی بدنه مورد استفاده می باشد و خود بر دو قسم است به شرح ذیل:

  • – روش پرس خمیر در قالب : در گذشته جنس بعضی از قالب ها، رس پخته و روش شکل دهی به صورت پرس خمیر گل در قالب بوده است. در تولید فرآورده های سرامیکی بر حسب نوع سادگی و پیچیدگی کار می توان از انواع قالب های گچی استفاده کرد این قالبها عبارتند از ساده ، یک تکه، چند تکه.

۲-۳ – روش ریخته گری دوغابی : در این روش، مواد سرامیکی را می توان به شکل دوغاب درآورده و استفاده کرد. دوغاب ریخته شده در قاب گچی پس از زمان معینی به علت تماس با دیوار گچی، جداره ای را تشکیل می دهد. در این هنگام دوغاب اضافی از قالب تخلیه می شود.

 

روش های تزئین بدنه های سرامیکی :

روش هایی برای تزئین بدنه های سرامیکی موجود هستند که بر دو قسم، به شرح ذیل می باشند:

الف) روش های تزئین روی بدنه خام

  • نقش بریده یا مشبک : بریدن نقش به وسیله ابزار برنده و نیز از روی بدنه خام را « نقش بریده » می نامند.
  • نقش کنده یا حکاکی : کندن نقش بر روی سطح بدنه خام را « نقش کنده » می نامند.
  • نقش افزوده یا برجسته کاری : افزودن نقش بر روی بدنه خام را نقش افزوده می نامند.

 

چگونه سفالینه های تولیدی مناطق مختلف را از یکدیگر تمیز دهیم؟

سفالینه های لالجین همدان :

از ویژگی های سفالینه های این منطقه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

قالبا بدون نقش اند – با لعاب شفاف رنگی مانند آبی فیروزه ای، سبز و قهوه ای پوشیده می شوند.

 

 

 

 

 

 

سفالینه های میبد یزد :

برجسته ترین ویژگی این سفالینه ها نقوش خورشید خانوم، پرندگان ، ماهی ها و نقوش شطرنجی است نقش خورشید خانوم سابقه ای طولانی در این منطقه دارد نقوش با استفاده از رنگ های سرامیکی روی بدنه سفید نقاشی و سپس روی آن با لعاب شفاف پوشیده می شود.

 

 

 

سفالینه های شهرضای اصفهان :

سفال های این منطقه با استفاده از نقوش سیاه گل و بوته، ماهی و پرنده در زیر لعاب شفاف آبی – سبز یا لعاب شفاف بی رنگ تزئین می شوند و گاهی نیز روی بدنه با لایه ای از رنگ ها مانند سیاه و قهوه ای

پوشیده و نقوش از روی بدنه کنده می شوند.

سفالینه های مند گناباد :

از ویژگی های سفالینه های این منطقه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

ماده اولیه بدنه های سفیدرنگ سنگ چخماق، سنگ سفید، گل سرشوی و خاک بدنه های رسی از رسوبات رودخانه ای که به آن ماسه بادی افزوده شده است می باشد.

روش تزئین آن ها بدین صورت است که با اکسیدهای رنگی روی بدنه را نقاشی کرده و روی آن با لعاب شفاف بی رنگ پوشیده می شود. در گذشته تزئینات پرکار تر بوده ولی نقوش و رنگ آن ها به تدریج ساده تر شده است و لازم به ذکر است که اکثر محصولات این منطقه به صورت قاب و قدح (کاسه و بشقاب بزرگ) ساخته می شود.

 

 

 

سفالینه های کلپورگان سراوان بلوچستان :

از ویژگی سفالینه های این منطقه می توان به نقوش هندسی و انتزاعی بسیار ساده ای اشاره کرد که در تزئین این ظروف مورد استفاده قرار می گیرند.

 

 

 

 

 

 

 

سفالینه های زنوز تبریز :

در این منطقه از خاک سفیدی که از معادن منطقه استخراج می شود به عنوان ماده اولیه استفاده می شود بدنه ای که از این خاک ساخته می شود بسیار سفید است و گاهی با نقوش گیاهی بسیار ساده تزئین می شود و روی آن نیز با لعاب شفاف بی رنگ پوشیده می شود.

معمولا به دلیل کم بودن استحکام بدنه خام، ظروف بزرگ، چند تکه ساخته می شوند.

سفالینه های نطنز :

در نطنز نسبت به گذشته کارگاه های بسیار کمی به این فعالیت اشتغال دارند امروزه در این شهر غالبا از قالب برای شکل دادن ظروف استفاده می کنند و روی بدنه ها، تزئینات دقیق و ظریفی با استفاده از نقوش هندسی شکسته و گردان به صورت کنده کاری اجرا می شود روش لعابدهی معمولا با قلم مو انجام شده و لعاب رنگی مورد استفاده بسیار رقیق است.

 

 

 

 

سفالینه های قم :

کارگاه های قم در تولید محصولات متنوع سفالینه زبانزد هستند و ظروف تولیدی آن ها هم به صورت لعاب دار و هم بدون لعاب عرضه می شوند از ویژگی سفالینه های این منطقه می توان به تزئینات بسیار ساده و نداشتن نقوش مشخص اشاره کرد لعاب رنگی مورد استفاده غالبا به رنگ های سبز، آبی و قهوه ای و لاجوردی است که به صورت یک دست، سطح بدنه ها را می پوشاند.  خرمهره از تولیدات خاص این منطقه می باشد که با لعاب آبی فیروزه ای خاصی پوشش یافته اند.

 

 

 

 

 

 

 

سفالینه های سیاهکل گیلان :

سفالگران این منطقه از خاک رس قرمز موجود در منطقه برای ساختن سفالینه ها استفاده می کنند از ویژگی های سفالینه های این منطقه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

تزئین بدنه ها با استفاده از روش مشبک صورت می گیرد و نقوش از سطح بدنه نیمه خشک بریده می شوند این ظروف در گذشته به عنوان چراغ استفاده می شدند ولی امروزه تنها جنبه تزیینی دارند این ظروف غالبا بدون لعاب عرضه می شوند و رنگ بدنه آن ها نیز قرمز است سفالگران این منطقه را نیز بیشتر زنان تشکیل می دهند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ب) انواع تزئینات رنگ و لعاب ظروف سرامیکی

تزئینات نهایی روی بدنه های سرامیکی با اکسیدهای رنگی انجام می شود. تزئین به وسیله لعاب های رنگی، چهار گونه است :

  • سفالینه های یک رنگ :

  • از متداول ترین ظروفی است که ساخت آن تقریبا از ابتدای هزاره اول قبل از میلاد مورد توجه قرار گرفته است. در دوره اسلامی پوشش ظروف با لعاب یکرنگ ادامه پیدا کرده و رنگ های لاجوردی، آبی، سبز، زرد، قهوه ای و بیشتر از همه لعاب فیروزه ای دیده می شود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • تزیین زیر لعاب :

  • در این نوع تزئین معمولا نقاشی کنده کاری یا نقش برجسته در زیر لعاب دیده می شود درجه حرارت لازم برای این مرحله هزار درجه سانتی گراد به مدت هشت تا ده ساعت است.

 

 

 

 

 

 

 

 

  • نقاشی روی لعاب :

  • سفالگران دوران سلجوقی پس از موفقیت در ساخت ظرف های مختلف، به نوعی سفالینه که بین هنرمندان اسلامی به « نقاشی روی لعاب » یا « هفت رنگ » معروف است، دست یافتند. امروزه از این روش در ساخت ظروف و به ویژه کاشی در ابعاد وسیع استفاده می شود این نوع نقاشی ساده تر از نقاشی زیر لعاب است، زیرا اگر نقشی به اشتباه زده شود به داخل قابل پاک کردن است. درجه حرارتی که برای پختن نقوش ترسیم شده در این روش مورد نیاز است به نسبت نوع رنگ از ۴۰۰ درجه تا ۸۰۰ درجه سانتیگراد به مدت چهار تا هشت ساعت در تغییر است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • کاشی لعاب پران :

  • بر روی سر در مسجد نطنز نوار کتیبه ای با زمینه نخودی و حرف فیروزه ای مشاهده می شود. این کتیبه که ساخت آن به شیوه « لعاب پران » مشهور است، استفاده زیادی در تزئینات ظریف کاشیکاری دارد.

 

 

جایگاه هنر سفالگری در سایر کشورها،  و مهد آن در ایران معاصر:

یونان :

هنر سفالگری پیشرفت و شکوفایی خود را مرهون هنرمندان یونانی می باشد.

چین :

اهالی این سرزمین وسیع همواره به دلیل ساخت اشیاء با ظرافت زبانزد بوده اند.

مصر :

بر اساس شواهد و مدارک به دست آمده اهالی سرزمین مصر اشیاء سفالین را در موارد متعددی مورد استفاده قرار می دادند.

سفالگری معاصر

در حال حاضر سفالگری در استان های آذربایجان شرقی، تهران، سمنان، سیستان و بلوچستان، فارس، قزوین، کرمان، کرمانشاه، گیلان، مازندران، مرکزی، هرمزگان، یزد، زنجان، همدان، کردستان رواج دارد.

 

 

پیشینه آثار سفالینه،  و سفر این اشیاء در طول تاریخ چگونه بوده است؟

هنر سفالگری در اکثر مناطق جهان، پس از هنر بافندگی، کهن ترین و مرسوم ترین هنرها بوده است.

قدمت کهن ترین آثار سفالینه ساخته شده به ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد می رسد.

این آثار کهن، باقی مانده از زمان های دور و شاهد و ناظر حوادث تاریخی گوناگون بوده اند و حاوی مطالب زیادی از مردمان گذشته و سبک و سیاق زندگی آن ها می باشند.

قدیمی ترین آثار سفالینه جهان از محوطه های باستانی گنج دره در جنوب هرسین و تپه سراب کرمانشاه و جرمو در کردستان عراق یافت شده اند.

در مرحله بعدی یعنی هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد به سفال های چشمه علی، تپه زاغه، تپه سیلک و اسماعیل آباد بر می خوریم که در ساخت آن ها برای چسبندگی بهتر گل، از کاه و علف خشک بهره گرفته اند.

مرحله بعدی نیز تکامل این ظروف برخاسته از خاک، با استفاده از چرخ سفالگری است که موجب ظریف تر شدن این اشیاء سفالی شد.

در دوره سلجوقی ظروف لعابی سفید رنگ، ظروف لعاب دار یک رنگ، ظروف با نقش قالبی، ظروف با نقش کنده کاری شده و لعاب رنگارنگ، ظروف معروف به لعابی ظروف طلایی یا زرین فام، ظروف دارای نقاشی زیرلعاب، ظروف سرامیکی مینایی و ظروف معروف به « لاجوردی » ساخته شد.

 

لعابکاری را « کاسیتها » از بابل که قرن ها در تصرف آن ها بود به ایران آوردند.

قدیمی ترین نمونه تزئینات سفالی لعابداری که در ایران به دست آمده به معبد « چغازنبیل » و عهد عیلام میانه منسوب است.

بر اساس نوشته پروفسور پوپ در کتاب بررسی هنر ایران  « مدارکی که اخیرا به دست آمده قویا موجب اثبات فرضیه های چند سال اخیر است مبنی بر این که کشاورزی و شاید صنایع پیوسته به آن یعنی :

کوزه گری و صنعت سفال سازی و بافندگی از فلات ایران آغاز شده است. »

 

پرداخت، در سفالگری :

هنرمندان سفالگری که با چرخ کار می کنند برای تکمیل کار خود، و برای این که سفال  یعنی محصول نهائی سفالگریشان، عاری از هرگونه عیب و نقصی باشد یک روز پس از ساخت ظروف، کار پرداخت را به ویژه برای قسمت های بیرونی ته ظرف با ابزار روی چرخ انجام می دهند.

پرداخت کردن ظروف به سفالگر، این امکان را می دهد که قسمت های اضافی و زیادی بدنه را تراشیده، علاوه بر یکنواختی در ضخامت بدنه، برای ظروف پایه، کف حلقوی ایجاد کند.

 

انواع کوره های سفالی

  • کوره های ابتدایی : در این نوع از کوره، اجاق و اتاق در کنار یکدیگر هستند به این معنی که مواد سوختنی هم در همان محلی قرار دارند که سفالها برای پختن چیده می شوند. کنترل در این نوع از کوره ها مشکل، اتلاف حرارت زیاد، ضایعات کوره نیز زیاد و غیرقابل پیش بینی است.
  • کوره های پیشرفته : در این نوع از کوره ها اجاق و اتاق کوره از یکدیگر جداست. این کوره ها چه در داخل زمین و چه در روی آن ساخته شوند حرارت آن ها قابل کنترل و ضایعات آن ها قابل پیش بینی است.

 

ابزار و وسایل سفالگری :

در سفالگری استفاده از ابزار و وسایلی خاص ضروری است این ابزار به شرح ذیل می باشند :

  • سنگ خرد کن : برای تبدیل قطعه های سنگ بزرگ به خرده سنگ استفاده می شود.
  • آسیاب : برای پودر کردن مواد معدنی به کار می رود.
  • الک : برای دانه بندی، تمیز کردن و جداسازی مواد از یکدیگر از الک استفاده می کنند.
  • مخلوط کن : بهم زدن دوغابهای سرامیکی و ورز دادن خمیر سرامیک با مخلوط کردن انجام می گیرد.
  • خشک کن : برای خشک کردن دوغاب بدنه های خام قبل از پخت آنها را در خشک کن قرار می دهند.
  • کوره
  • چرخ سفالگری
  • ابزار کوچک چرخکاری : وسایلی است که برای شکل دادن ظرف های سفالی، هنگام چرخکاری به کار می رود.

 

۶ خصوصیت سفال با کیفیت

  • در بدنه اصلی سفال می بایست تعادل و تقارن وجود داشته باشد.
  • رعایت نکردن روش درست پخت و همچنین استفاده از دمای نادرست منجر به ایجاد ترک هایی در قسمت های درونی و بیرونی سفال خواهد شد که در هنگام خرید باید به آن توجه داشت.
  • این نکته خیلی مهم است که سطح ظروف سفال صاف و هموار باشد.
  • تاول های ترکیده نباید بر سطح لعاب مشاهده شود.
  • لعاب نباید پوسته پوسته شده باشد.
  • همواره باید دقت کرد که از خرید سفال با لعاب سربی خودداری کنیم زیرا سرب برای سلامتی مضر می باشد معمولا لعاب هایی که از شفافیت زیادی برخوردارند در خود ترکیبات سربی دارند.