ورود
۰۳۱-۳۲۶۸۵۶۴۰

قلمکاری، کهن همچون تاریخ

قلمکاری چگونه هنری است و داستان پیدایش آن چه بوده است؟

قلمکاری هنر – صنعتی است زیرمجموعه صنایع دستی بافتنی.

قلمکار نیز پارچه ای است از جنس نخ یا ابریشم که به وسیله رنگ، سطح آن نقش آفرینی می کنند.

هنرمند قلمکار باید نسبت به مواردی همچون موارد ذیل شناخت داشته باشد:

1- نسبت به خصوصیات رنگ ها

2- نسبت به چگونگی آغشته نمودن سطح مهر چوبی یا فلزی با رنگ

3- نسبت به انتقال رنگ ها بر سطح پارچه

4- نسبت به غلظت رنگ و مواد مورد نیاز

تنها با شناخت و آگاهی کامل است که هنر مزین قلمکاری پا به عرصه وجود می گذارد.

داستان این هنر بدین صورت است که احتمالا در روزگاری که جامه های بزرگان و توانگران از زری بافته می شد، مردمان میانه حال شهرها نیز به پوشیدن جامه های فاخر راغب بودند.

اما توانایی خریدن جامه های زربافت را نداشتند.

به چاره جویی این نیاز، نقاشان بر پارچه ها یا جامه های ساده نقاشی کردند.

چنین شد که میانه حالان خوشپوشی که دستشان به پارچه های زربافت نمی رسید از این چاره استقبال کردند.

در خلال زمان انسان ها از این هنر در موارد گوناگونی استفاده کردند همچون سفره قلمکار و … .

 

قلمکاری و نقوش مورد استفاده در آن

قلمکاری جزء سوغات اصفهان می باشد.

نقوش متنوع و زیبایی در هنر قلمکاری مورد استفاده قرار می گیرند.

از جمله این نقوش عبارت اند از:

  • نقوش اسلیمی
  • نقوش مجالس بزمی و شاعرانه
  • نقوش مربوط به مجالس عیش و نوش سلاطین گذشته
  • مناظر شکار و چوگان
  • مجالس رزمی که حاوی صحنه هایی از داستان های شاهنامه فردوسی و واقعه کربلاست
  • شمائل مربوط به ائمه اطهار و پیشوایان دینی

 

 

قلمکاری و قالب های مورد استفاده 

ساختن قالب در این نوع هنر که ترکیبی از چاپ سنتی و صنایع دستی بافتنی می باشد شامل مراحلی است به شرح ذیل:

1- جور کردن چوب قالب : برای تهیه قالب معمولا از چوب های سخت و بادوام جنگلی استفاده می شود.

تنه درختان را به شکل استوانه هائی به قطر 20 سانتی متر و ارتفاع هیجده سانتی متر می برند.

این چوبها را مدت زیادی در حدود 1 یا 2 سال در جای آفتابگیری قرار می دهند تا کاملا خشک شود.

سپس قاعده ای از استوانه را که می خواهند جهت کنده کاری قالب مورد مصرف قرار دهند با رنده و سمباده صاف می کنند.  آن گاه روی آن ورقه های نازک به قطر 5 میلی متر با پیه مذاب ایجاد می کنند تا سطح چوب نرم و مناسب کنده کاری شود.

تنها در این صورت است که قالب ساز به راحتی می تواند با قلم یا منقاش نقش های مورد نظر را روی چوب بکند.

2- پیه دادن : این مرحله به سه دلیل صورت میگیرد که عبارت اند از:

– باعث دوام چوب می شود

– چوب را برای تراش نرم می کند

– مانع نفوذ و ایجاد تغییرات و شکستگی در آن می شود.

3- لیسه یا پولیش کردن چوب :

4- طرح ریزی :

در این مرحله پوسته سائیده شده انار یا مازوج را با لعاب کتیرا مخلوط کرده، مایع حاصله را روی سطح صاف چوب می مالند. سپس نقشه را که قبلا در روی کاغذ کشیده اند به عکس روی قالب بر می گردانند.

سپس با دست پشت کاغذ را مالش می دهند تا نقشه روی قالب ترسیم گردد.

این عمل برای آن صورت می گیرد که طرح آماده شده از روی کاغذ بر روی چوب منتقل گردد.

5- مرحله قلم گیری :

سپس با قلم های مخصوص که منقاش نامیده می شود نقشه را روی قالب می کنند و کلیشه یا قالب آماده می گردد.

این کلیشه ها و قالب ها بر حسب نقش خود اسامی مخصوصی دارند که در میان کارگران کارگاه های قلمکاری به آن نام معروف اند.

تعدادی از این کلیشه ها عبارت اند از:

محرمات رج رج، درهم، بند متکا، بند رومی، زنجیره ترمه، زنجیره مرغ گلدان، گل هشت دانه یا هشت تا یک گل، گل تاج، کتیبه شاه عباسی، صحرای محشر، جنگ هفت لشگر و …

6- پیه دادن کامل قالب که برای استحکام و غیرقابل نفوذ کردن قالب صورت می گیرد.

پس از آماده شدن وسائل لازم سه مرحله اصلی در کار قلمکاری مشاهده می شود که کاملا شبیه کار و مراحل عکاسی است. این مراحل عبارت اند از : مرحله چاپ و ظهور و ثبوت.

 

 

چه محصولاتی، جزء صنایع دستی بافتنی می باشند؟

صنایع دستی بافتنی، شامل فرآورده هایی می باشد که با کمک دستگاه های ساده بافندگی از نوع دووَردی، چهاروردی، هشت وردی و … تا ژاکارد دستی، تولید می شود.

همچون: زری، مخمل، ترمه، دارایی، جاجیم و نظایر آن و نیز سایر پارچه های دستباف پنبه یی، پشمی و ابریشمی که در مناطق شهری، روستایی و عشایری کشور تولید می شود، در صنایع دستی بافتنی ایران قرار دارد.

 

 

قلمکاری و پیشینه آن

شواهد و مدارک بدست آمده حاکی از آن است که هنر – صنعت قلمکاری قرن ها در اوج شهرت بوده است.

برای نمونه در دوره مغول، برخوردار از حمایت و پشتیبانی خوانین مغول بود.

در این زمان پارچه های منقوش به وسیله چاپ دستی و چینی در بازارهای ایران فروش فوق العاده ای پیدا کرده بود.

این سیر صعودی تا دوره صفویه ادامه یافت و حتی در این دوران بود که به اوج رسید، در دوران صفویه اکثر لباس های زنانه و مردانه از پارچه های قلمکاری تهیه می شد.

در هنر قلمکاری علاوه بر استفاده از روش های موجود در صنایع دستی بافتنی از چاپ سنتی نیز استفاده می کنند.

چاپ سنتی به کلیه فرآورده هایی اطلاق می شود که با قلم مو، قالب و شابلون رنگ آمیزی و پذیرای نقش می شوند همچون چاپ قلمکاری.

قدیمی ترین مدرک مربوط به چاپ را از نقش دیواره های مقابر مصری مربوط به دو هزار و صد سال قبل از میلاد به دست آورده اند.

کهن ترین نشانه های موجود که از ساختن قالبهایی شبیه قالبهای قلمکاری حکایت دارد نیز در همین زمان با پارچه های باز یافته از قبور (سکاها) در سرزمین مصر کشف شده است.

بر اساس اطلاعات بدست آمده از نوشته های محققین، چاپ قلمکاری از اوایل قرن هفتم هجری قمری و مصادف با حمله مغول در ایران رواج یافت و به اواسط دوره قاجار ختم شد.

شهر اصفهان همواره یکی از مراکز مهم، برای تولید این هنر – صنعت بود تا جائی که سفره قلمکار و هنر قلمکاری از سوغات اصفهان محسوب می شوند.

در شهر اصفهان هنرمندان قلمکاری به تولید و عرضه محصولات مختلف قلمکاری با عالیترین کیفیت می پرداختند.

شهر یزد نیز از دیگر مراکز تهیه پارچه قلمکار بود.

از میان قلمکارهای ویژه البسه، یک نوع به نام دگله معروف بود که برای لباس های مردانه و زنانه به کار می رفت.

 

شیوه تولید سفره قلمکار :

مرحله چاپ

در این مرحله که مرحله ابتدائی از فرآیند چاپ سنتی است رنگرز و نقاش عمل نقاشی را روی پارچه انجام می دهد.

بدین ترتیب که کارگر پشت میز مخصوص می نشیند و پس از بستن مچ پیچ به مچ دست چادر شب را روی میز پهن می کند.

سپس طاقه مورد نظر را که قبلا حاشیه اش زنجیره تایی شده است روی چادر شب پهن می کند.

بدیهی است طاقه قبلا بطرزی که گفته شد زمینه کرمی پیدا کرده است.

سپس کارگر با قلم مو رنگ مورد نظر را روی پارچه ناشور (استامپ) که روی قدح قرار دارد آغشته می کند.

سپس قالب را برداشته و به استامپ می زند و بعد قالب را روی طاقه قرار می دهد و با دستی که مچ پیچ به آن بسته است ضربه ای بر پشت قالب وارد می سازد و نقش قالب روی طاقه می افتد.

البته چون اکثرا پارچه ها دارای رنگ های متعدد هستند (اصولا 5 رنگ)، قلمکار می بایست پنج بار با رنگ های مختلف طاقه را قالب بزند.

نقش های حاصله اصلی و ثابت نیستند و محتاج دو مرحله دیگر است تا دارای رنگ ثابت شود.

مرحله ظهور و ثبوت

برای این که پارچه ها دارای رنگ های اصیل و ثابتی باشند پارچه های رنگ آمیزی شده را که مرحله اول را گذرانده است به کارگاه های دیگری می برند.

این پارچه ها را در دیگ های بزرگی که دارای محلول رناس کوبیده و جوهر رناس (آلزرین) است قرار می دهند.

بعد از دو ساعت پارچه ها را از دیگ درآورده و مجددا شست و شو می دهند.

این آخرین مرحله عمل است که پارچه هائی با نقوش ثابت و زیبا تولید می شود.

در این مرحله است که فرآیند قلمکاری به انتهاء می رسد.

 

 

 

 

مروری بر پیشینه صنایع دستی بافتنی در ایران و جهان :

صنایع دستی بافتنی،  هنر – صنعتی است با تاریخچه ای وسیع.

هنرمندان در این حوزه هنری علاوه بر تکیه و توجه به موارد استفاده کاربردی از این هنر، این صنعت را به عنوان عرصه ای برای تبلور ذوق و هنر و خلاقیت نیز تلقی می کنند.

ابزاری که برای دستبافی از گذشته های دور مورد استفاده قرار می گرفته (دوک) نام داشت.

این ابزار در نقاط مختلف جهان و در زمان های مختلف به اشکال مختلفی در آمده.

پارچه هایی که با این وسیله ابتدایی بافته می شدند بسیار شگفت انگیز بودند به حدی که برخی، از نظر ظرافت بسیار برتر از پارچه های ماشینی امروزی بودند.

ابزار و وسایلی که متعلق به حدود 6000 سال قبل از میلاد است و در غار کمربند (نزدیکی بهشهر) به دست آمده، گواه خوبی است بر این که مردم آن زمان از فن ریسندگی و تبدیل پشم به نخ اطلاع داشته اند.

گام نخست جهت اصلاح ریسندگی، اختراع چرخ ریسندگی بود.

بر اساس شواهد موجود چرخ ریسندگی در هند اختراع شد و سپس در اوایل قرن 16 در اروپا نیز رواج یافت.

به تدریج این ابزارهای دستی جای خود را به ابزارهای مکانیکی دادند.

در اواخر قرن نوزدهم، نیز فرآیند اتوماتیک شدن ماشین های بافندگی آغاز شد.

 

 

 

مهم ترین مراکز برای صنایع دستی بافتنی

از مهم ترین مراکز برای صنایع دستی بافتنی کشور عبارت اند از:

استان یزد و پس از یزد، مشهد، اسکو (آذربایجان شرقی)، تبریز، کلات نادری (استان خراسان)، رامیان (استان مازندران) و قسمت های مختلف استان گیلان می باشد.

هنرمندان قلمکاری از چه ابزار و وسایلی استفاده می کنند؟

1- میز چوبی : به طول و عرض 75*125 سانتیمتر با پایه هایی به طول 25 سانتیمتر که قطر سطح آن در حدود 7 سانتیمتر می باشد.

2- چادر شب : عبارت است از هشتاد متر متقال، چادر شب را تا می کنند و روی میز پهن می کنند.

علت بکار بردن چادر شب این است که رویه میز یک نوع خاصیت ارتجاعی داشته باشد تا هم دندانه های قالب ها خرد نشود و هم پارچه پهن شده جهت رنگ آمیزی کاملا رنگ به خود بگیرد.

در هر 20 روز چادر شب را به علت سفت شدن عوض می کنند.

3- قدح یا کشتی : ظرف بزرگی است از جنس سفال، قدح را همیشه لبریز می کنند از کتیرائی که در حدود 3 روز خیس شده و به حالت فرنی درآمده است.

علت مصرف کتیرا به حالت تقریبا خمیری صرفا ایجاد یک محیط الاستیک در زیر پارچه استامپ می باشد.

ایجاد این حالت بخاطر آنست که تمام قسمت های قالب به خوبی با رنگ آغشته گردد.

چون مایع داخل قدح به مرور زمان حالت چسب مانند خود را از دست می دهد لهذا در فواصل زمانی معین مایع داخل قدح را عوض می کنند.

4- استامپ : به پارچه ای اطلاق می شود که در حدود یک متر مربع مساحت دارد و روی قدح را با آن به شکل دنبک می پوشانند و روی آن را با قلم مو به رنگ های مخصوصی آغشته می کنند.

سپس قالب را با پارچه استامپ با رنگ های لازم آغشته می سازند.

5- مچ پیچ : متشکل از یک قطعه پارچه 20*15 و چند قطعه چرم که کارگر قلمکاری آن را بطرز مخصوصی به مچ خود می بندد تا ضربه ای که بر روی قالب میزند باعث رنجش مچ دست نشود.

6- طاقه : عبارت از پارچه ای است که قلمکار روی آن نقاشی می کند.

7- رنگ : رنگ های مخصوصی جهت رنگ آمیزی پارچه ها بکار می رود.

8- قلم : عبارت از نوعی قلم مو است که جهت آغشته ساختن پارچه استامپ روی قدح با رنگهای مخصوص بکار می رود.

9- قالب : قالب ها عبارت اند از قالب های چوبی که به طرز کنده کاری ساخته می شوند.